इराणविरुद्धची अमेरिकेची लष्करी मोहीम आता आवरती घेण्याचा विचार सुरू असल्याचा संकेत अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी दिला आहे. त्यांनी मध्य पूर्वेतील महत्त्वाची उद्दिष्टे साध्य होत असल्याचा दावा केला.पण, होर्मुझ सामुद्रधुनीचे रक्षण आता इतर देशांनी करावे, असंही त्यांनी स्पष्ट केले. मध्य पूर्वेत इराणच्या दहशतवादी राजवटीविरुद्ध आमच्या महान लष्करी मोहिमेचा शेवट करण्याचा विचार करताना आम्ही आमचे उद्दिष्ट साध्य करण्याच्या खूप जवळ पोहोचलो आहोत:
- इराणची क्षेपणास्त्र क्षमता, प्रक्षेपक आणि त्यासंबंधित सर्वकाही पूर्णपणे नष्ट करणे.
- इराणचा संरक्षण औद्योगिक पाया उद्ध्वस्त करणे.
- त्यांचे नौदल आणि वायूदलफोर्स तसेच हवाई रक्षण शस्त्रास्त्रांचा नायनाट करणे.
- इराणला अण्वस्त्र क्षमतेच्या जवळदेखील जाऊ न देणे आणि अशी कोणतीही परिस्थिती उद्भवल्यास अमेरिका वेगाने आणि शक्तीशालीपणे प्रतिसाद देऊ शकेल अशा स्थितीत नेहमी राहणे.
- आमचे मध्य पूर्वेतील सहकारी इस्रायल, सौदी अरेबिया, कतार, संयुक्त अरब अमिराती, बहरीन, कुवेत आणि इतर यांचे सर्वोच्च स्तरावर संरक्षण करणे.
- होर्मुझ सामुद्रधुनीचे रक्षण आणि नियंत्रण ती वापरणाऱ्या इतर राष्ट्रांनी करायला हवे, कारण अमेरिका ती वापरत नाही.
- विनंती केल्यास आम्ही त्या देशांना मदत करू, परंतु एकदा इराणचा धोका संपुष्टात आला की त्याची गरज भासू नये.
महत्त्वाचे म्हणजे, ही त्यांच्या दृष्टीने एक सोपी लष्करी कारवाई ठरेल.
इराणी तेलावरील निर्बंध शिथिल
अमेरिकेच्या अर्थ मंत्रालयाने समुद्रात असलेल्या इराणी तेलावरील निर्बंध तात्पुरते शिथिल केले आहेत. त्यामुळे इराणला हे तेल बहुतेक देशांना विकता येईल आणि त्यामुळे जागतिक बाजारातील तेलाचे दर नियंत्रणात ठेवण्यास मदत होईल. शुक्रवारी X वर पोस्ट केलेल्या निवेदनात अमेरिकेचे अर्थमंत्री स्कॉट बेसेंट यांनी सांगितले की या “अल्पकालीन परवानगी”मुळे सुमारे 14 कोटी बॅरल इराणी तेल जागतिक बाजारात येऊ शकेल. बेसेंट म्हणाले की या तेलविक्रीतून होणारा आर्थिक फायदा ‘इराणला मिळवणे कठीण जाईल’. ही परवानगी फक्त आधीच प्रवासात असलेल्या तेलापुरती मर्यादित आहे आणि त्यातून नवी खरेदी किंवा उत्पादन करण्यास परवानगी मिळत नाही, असेही त्यांनी स्पष्ट केले.
‘थोडक्यात, किंमत खाली ठेवण्यासाठी आपण तेहरानविरुद्ध इराणी तेलाचाच वापर करणार आहोत,’ असेही बेसेंट म्हणाले. युद्ध सुरू झाल्यापासून, आणि इराणच्या हल्ल्यांमुळे मध्यपूर्वेतील ऊर्जा पायाभूत संरचना बाधित झाल्यानंतर, तेल आणि गॅसचे दर झपाट्याने वाढले आहेत.
ब्रेंट क्रूड तेलाचा भाव सध्या प्रति बॅरल सुमारे 112 डॉलर्सवर स्थिर आहे. शुक्रवारी यात 3% वाढ झाली आणि गेल्या वर्षभरात 53% वाढ झालेली दिसते.
होर्मुझची सामुद्रधुनी नेमकी कुठे?
पर्शिया अर्थात इराणच्या आखातात (Persian Gulf) शिरण्याचा हा मुख्य मार्ग आहे. या होर्मुझच्या सामुद्रधुनीच्या उत्तरेला आहे इराण, तर दक्षिणेला ओमान आणि संयुक्त अरब अमिराती (UAE) आहे. होर्मुझची सामुद्रधुनी पर्शियाच्या आखाताला ओमानच्या आखाताशी जोडते. इथल्या निसर्गरम्य होर्मुझ बेटावरून तिला हे नाव पडलं आहे. हा जलमार्ग आकारानं लहान असला, तरी हा जगातला सर्वात महत्त्वाचा जहाजांसाठीचा जलमार्ग आहे.
या जलमार्गाची लांबी आहे साधारण 96 मैल म्हणजे 154.497 किलोमीटर आहे. तुलना करायची झाली, तर मुंबई ते पुणे हे अंतर आहे 152 किमी आणि सर्वात चिंचोळ्या भागामध्ये हा जलमार्ग फक्त 21 मैल म्हणजे 33.7962 किमी रुंद आहे. याच्या प्रत्येक बाजूच्या शिपींग लेन्स फक्त 2 मैल म्हणजे 3.21 किमी रुंद आहेत.
हा मार्ग लहानसा, चिंचोळा असला तरी यातून जगातले सर्वात मोठे क्रूड ऑईल टँकर्स जाऊ शकतील, इतपत खोल आहे आणि मिडल ईस्ट म्हणजे मध्य-पूर्व अर्थात पश्चिम आशियामधले बहुतेक तेल आणि गॅस उत्पादक आणि त्यांचे ग्राहक या सामुद्रधुनीचा वापर करतात.
कोणत्याही वेळी काही डझन ऑईल टँकर्स या होर्मुझच्या सामुद्रधुनीच्या दिशेने जात असतात किंवा त्यातून बाहेर पडत असतात. गेल्यावर्षी जगभरातल्या एकूण क्रूड ऑईलपैकी 20% म्हणजे दररोज सुमारे 2.1 कोटी बॅरल तेल या होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून गेलं होतं.
हिंद महासागर (Indian Ocean) मधला महत्त्वाचा आंतरराष्ट्रीय जलमार्ग असणारा मलाक्काची सामुद्रधुनी (Strait of Malacca), सुएझ कालवा, लाल समुद्रातली बाब एल्- मांदेब सामुद्रधुनी हे इतर मोठे जलमार्ग आहेत, पण होर्मुझची सामुद्रधुनी हा तेलासाठीचा ‘World’s Busiest Sea Route’ आहे.
होर्मुझची सामुद्रधुनी किती महत्त्वाची?
होर्मुझची सामुद्रधुनी ही गल्फ भागातल्या तेल निर्यातदारांसाठी महत्त्वाची आहे. कारण या देशांची संपूर्ण अर्थव्यवस्थाच तेल आणि गॅस उत्पादनावर आधारित आहे. सौदी अरेबियाने 2018 साली या सामुद्रधुनीतून दररोज 64 लाख बॅरल्स तेलाची वाहतूक केली होती, तर इराकने 34 लाख, UAE ने 27 लाख आणि कुवेतने दररोज 20 लाखापेक्षा अधिक बॅरल्स तेलाची वाहतूक केली होती. इराणही याच सामुद्रधुनीवर तेल निर्यातीसाठी अवलंबून आहे.
Liquefied Natural Gas (LNG) चा जगातला सर्वात मोठा उत्पादक असणारा कतारही जवळपास सगळ्या गॅसची निर्यात याच मार्गाने करतो. गेल्या काही वर्षांमध्ये आशियातल्या बहुतेक सगळ्या अर्थव्यवस्थांसाठी हा मार्ग महत्त्वाचा झालाय.
भारत, चीन, जपान, दक्षिण कोरियापर्यंत पोहोचणारं बहुतेक क्रूड तेल याच मार्गाने येतं. अमेरिकाही याच मार्गाने तेल आयात करते. युकेही या मार्गाने आखाती भागातून काही प्रमाणात तेल आणि LNG ची आयात करतो.
